Soltan Məhəmmədin ən yaxın tələbəsi və davamçısı oğlu Mirzə Əli olmuşdur. Onun 1539 – 1543-cü il tarixli «Xəmsə» nüsxəsindəki «Şapur Xosrovun portretini Şirinə göstərir», «Xosrov Barbedirn musiqisini dinləyir» və Ə.Caminin 1570 – 1571-ci ildə «Ləvaex» nüsxəsinə (Sankt-Peterburq, DKK) çəkdiyi «Sarayda musiqi məclisi» adlı əsərlərində ədəbi süjet rəssamın öz dövrünə aid ə’yan-əşraf məclisləri kimi şərh edir. Bu əsərlər Mirzə Əlinin çoxfiqurlu kompozisiya və zərif rəsm, mahir ornament və kolorit ustası olduğunu sübut edir.
Miniatür boyakarlığında görkəmli janr ustası olan Mir Seyid Əlinin yaradıcılığı (Təbriz dövrü) həmin «Xəmsə» nüsxəsindəki «Məcnun Leylinin çadırı önündə» və əvvələr L.Kartyenin kolleksiyasında saxlanan «Elçilik» və «Musiqi məclisi» adlı orijinal əsərləri ilə təmsil olunur.
Soltan Məhəmmədin müasirlərindən Müzəffər Əlinin bizə mə’lum olan əsərləri çox azdır. Sadiq bəy Əfşar və İsgəndər Münşinin mə’lumatına görə o misilsiz portret ustası olmuş və zahirən gözəl, dərin psixoloji ifadəli obrazlar yaratmışdır. Lakin təəssüf ki, bu iste’dadlı sənətkarın portretləri və süjetli əsərləri haqqında mə’lumat olduqca səthi və məhduddur. Buna baxmayaraq rəssamın «Bəhram Gur və Fitnə ovda» adlı əsəri onun mahir rəsm və boyakarlıq ustası, kompozisiya və kolorit sahəsində çox səriştəli rəssam olduğunu isbat edir.
Aydındır ki, 1530 – 1540-cı illərdə miniatür sənətinin inkişafı, adını çəkdiyimiz rəssamlar və göstərilən əsərlərlə məhdudlaşmır. Bu dövrdə şah Təhmasibin saray e’malatxanasında adları hələlik bəlli olmayan bir sıra başqa rəssamlar da fəaliyyət göstərmişdir. Onların yaratdığı qiymətli sənət əsərləri xüsusi ədəbiyyatda «Soltan Məhəmməd məktəbi», yaxud da «Soltan Məhəmməd üslubu» kimi qeyd edilir. Bir çox məşhur, hətta nadir əlyazmalarını bəzəyən imzasız miniatürlərin namə’lum müəllifləri Azərbaycan miniatür sənətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.
Azərbaycan miniatür sənətinin yüksək inkişaf dövrünü düzgün və hərtərəfli səciyyələndirmək üçün onun Yaxın və Orta Şərq ölkələrində miniatür sənətinin inkişafında mühüm rolunu və əhəmiyyətli mövqeyini qeyd etmək lazımdır. Təbriz miniatür məktəbi İranda və Azərbaycanda təsviri və dəkorativ sənət növlərinin inkişafına, onların bədii-üslubi və ifadə vasitələrinin təkmilləşməsinə qüvvətli tə’sir göstərmişdir. Təbriz miniatür sənətinin bu tə’siri divar boyakarlığı, süjetli xalçalar, bədii metal, parça və keramika sənətində təsviri motivlərin bədii formasında, obrazlı ifadə vasitələrində daha qabarıq gözə çarpır.
Təbriz məktəbinin ən’ənələri, görkəmli sənətkarların əldə etdikləri nailiyyətlər Yaxın və Orta Şərqdə miniatür sənətinin inkişafında daha mühüm rol oynamışdır.
Müxtəlif vaxtlarda, müxtəlif səbəblər nəticəsində Türkiyədə olmuş Azərbaycan rəssamları XVI əsrdə türk miniatür sənətinin inkişafına əhəmiyyətli tə’sir göstərmişdir. Bu baxımdan İstanbulda Soltan sarayının xüsusi ə’malatxanasına rəhbərlik etmiş görkəmli Təbriz sənətkarları Şah Qulu (XVI əsrin əvvəlləri) və Vəli Canın (əsrin son rübü) xüsusilə böyük xidmətləri olmuşdur.
Hindistanda moğol miniatür məktəbinin təşəkkülü və inkişafında iste’dadlı Təbriz rəssamı Mir Seyid Əlinin xeyirxah tə’sirini xüsusilə qeyd etmək olar. O, uzun müddət (1549 - 1570) Hindistanda imperator Hümayun Mirzə və Əkbər padşahın saray kitabxanasında işləmiş, 40-dan artıq yerli və gəlmə rəssamların yaradıcılıq fəaliyyətinə rəhbərlik etmişdir. Mir Seyid Əli və onun rəhbərliyi altında işləyən saray rəssamları tərəfindən məşhur «Əmir Həmzə» dastanına çəkilmiş illüstrasiyalar haqlı olaraq moğol məktəbinin şah əsərləri sayılır.
Azərbaycan rəssamlarının İran miniatür məktəbləri ilə yaradıcılıq əlaqəsi daha möhkəm, geniş ve hərtərəfli olmuşdur. Hələ XVI əsrin birinci yarısında Təbriz miniatür sənətinin təntənəli obrazlar aləmi, şux və dekorativ ifadə vasitələri Şiraz məktəbinin formalaşması və inkişafına tə’sir göstərmişdir.
XVI əsrin son rübündə formalaşmağa başlamış Qazvin üslubunun yaranması və inkişafında Təbriz məktəbinin həlledici rolu olmuşdur.
Səfəvi dövlətinin mərkəzi Təbrizdən Qəzvinə köçürülərkən Azərbaycan rəssamlarının çoxu yeni mərkəzə gedərək saray e’malatxanasında işlənmişdir, bə’ziləri ömrünün sonuna qədər, qalanları isə şah Təhmasibin saray kitabxanasını bağlayıb şair və rəssamları saraydan uzaqlaşdırdığı vaxta kimi (İsgəndər Münşi). XVI əsrin ikinci yarısında Qəzvində işləyən Təbriz rəssamları təbiidir ki, 1530 – 1540-cı illərdə püxtələşmiş Təbriz məktəbi üslubunu burada da davam və inkişaf etdirdilər. Məhz buna görədir ki, 1550 – 1560-cı illərdə Qəzvində çəkilmiş, yaxud da Qəzvin məktəbinə aid edilən miniatürlər bədii üslub xüsusiyyətlərinə görə Soltan Məhəmmədin üslubundan əsla fərqlənmir.
Azərbaycan, o cümlədən Qəzvin və Məşhəd miniatür sənətində yeni üslubun yaranıb təkmilləşməsi XVI əsrin 70-ci illərinə təsadüf edir. Qəzvin miniatür sənətinin yeni bir məktəb, üslub kimi formalaşması Azərbaycan rəssamlarının gənc nəslinə mənsub olan Məhəmmədi, Sadiq bəy Əfşar, Zeynalabdin, Səyavuş bəy, Mir Yəhya, Əli Rza Təbrizi və b. iste’dadlı sənətkarların yaradıcılığı ilə bağlı olmuşdur.
Məhəmmədi və Sadiq bəy Əfşarın rəsmi saray sənətindən uzaq olan yaradıcılığı, demokratik və realistik keyfiyyətlərə malik əsərləri Qəzvin miniatür məktəbinin inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirmişdir.
Bu məktəbin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri – miniatürlərin ədəbi mətni illüstrə etməkdən uzaqlaşması, rəssamların sərbəst mövzulu müstəqil dəzgah boyakarlığı əsərlərinə daha çox meyl göstərmələridir. Bu amilin miniatür sənətinin sonrakı inkişafında ikitərəfli rolu olmuşdur.
Bir tərəfdən bu dövrdə rəssamların müasir həyatla, xalqın həyatı ilə əlaqəsi möhkəmlənir və sənət əsərlərinin mövzu dairəsi genişlənir. Klassik ədəbiyyatdan götürülmüş poetik süjetlər sadə adamların həyat və məişətini, zəhmətini, əyləncələrini təsvir edən janr əsərləri kimi şərh olunur. Təsviri sənətdə demokratik ideyalar artıb inkişaf edir, realistik meyllər genişlənir, miniatürlər yeni ideya-estetik keyfiyyətlər kəsb edir.
Digər tərəfdən isə kitab illüstrasiyası mahiyyətini itirdikdən sonra, miniatür sənəti tədricən əvvəlki özümlüyünü, emosional tə’sir qüvvəsini, əsrarəngiz gözəlliyə malik bədii formasını itirməyə başlayır. Klassik poeziyadan gələn şe’riyyət, yüksək obrazlar aləmi, gözəl təsvir dili getdikcə adiləşir, bəsitləşir. Miniatürlərdə, xüsusən dəhgah keyfiyyətli müstəqil əsərlərdə rəssamı qrafik üsul, tuşla çəkilmiş incə rəsm, yə’ni «siyah qələm» texnikası daha çox cəlb edir, nəinki boyakarlıq üsulu, dekorativ rəng ləkələrinin sehrli harmoniyası. Rənglərin sayı get-gedə azalır, parlaq, yanar rənglər zərif, sakit, bir qədər də sönük rənglərlə əvəz edilir, kolorit zəifləşir və soyuqlaşır.
Qəzvin məktəbinin yeni üslub xüsusiyyətləri görkəmli Azərbaycan rəssamları Sadiq bəy Əfşarın və Məhəmmədinin yaradıcılığında öz parlaq əksini tapmışdır. Bu baxımdan Məhəmmədinin «Bağçada kef-musiqi məclisi» (Boston, Gözəl sənətlər muzeyi), «Aşiqlər» (yenə orda), «Kənd həyatı» (Paris, Luvr muzeyi) kimi məşhur miniatürləri və üslubuna görə rəssamın dəst-xəttinə çox bənzəyən Ə.Caminin «Töhvət əl-əbrar» əsərinin əlyazmasına çəkilmiş illüstrasiyalar (Sankt-Peterburq, DKK) xüsusi əhəmiyyətlə malikdir.
Məhəmmədi Yaxın və Orta Şərq xalqlarının miniatür sənətində cığır açmış ustad rəssam olmuşdur. Məhz buna görədir ki, xüsusi ədəbiyyatda müəllifləri bəlli olmayan bu istiqamətli əsərləri «Məhəmmədinin məktəbi» və ya «Məhəmmədinin» üslubu aid edirlər.
XVI əsrin sonu XVII əsrin əvvəlində Azərbaycan miniatür sənətinin inkişafında görkəmli rəssam və xəttat, şair və musiqiçi, ədəbiyyat və incəsənət tarixçisi Sadiq bəy Əfşarı mühüm rolu olmuşdur. Onun konkret tarixi şəxslərin, real insanların surətini əks etdirən portretləri yalnız fərdi cəhətləri ilə deyil, həm də psixoloji cəhətləri, ifadəliliyi ilə seçilir. İmamqulu xanın, Teymur xan Türkmənin, namə’lum atlı və dərvişin obrazları canlı və reallığı ilə diqqəti cəlb edir.
Sadiq bəy Əfşar təsviri sənətdə yeni estetik fikrin, realistik meylin ifadəçisi olmuşdur. Onun bədii yaradıcılığı və «Qanun əs-sovər» adlı rəssamlıq haqqında nəzəri risaləsi Azərbaycanda miniatür boyakarlığının sonrakı inkişafına, Qazvin və qismən İsfahan məktəblərinin yaranması və formalaşmasına əhəmiyyətli tə’sir göstərmişdir.
Qəzvin və İsfahan məktəblərində miniatür sənətinin inkişafına fəal iştirak etmiş Təbriz rəssamlarının fərdi yaradıcılıq xüsusiyyətlərini, ifaçılıq üsulu və dəsti-xəttini, eyni zamanda onları birləşdirən üslub ümumiliyini özündə əks etdirən əsərlərə misal olaraq 1573-cü il tarixli «Gərşəspnamə» (London, Britaniya muzeyi) və 1576 – 1577-ci ildə «Şahnamə» (Dublin, Çester Bitti kitabxanası) əlyazmalarına çəkilmiş illüstrasiyaları, Əli Rza va Kamal Təbrizinin miniatürlərini göstərmək olar.
Qeyd olunan əsərlər Azərbaycan miniatür sənətinin son inkişaf dövrünü işıqlandırır, onun tə’sir dairəsinin genişliyini, XVI əsrin sonu XVII əsrin əvvələrində miniatür sənətinin ümumi inkişafında böyük rolunu, möhkəm mövqeyini aşkarlayır.
XVII əsrin ictimai-siyasi hadisələri Azərbaycan xalqının mədəni inkişafına ağır zərbə vurdu, onu ləngitdi, buxovladı. Bu vaxtdan e’tibarən yerli sənət məktəblərinin fəaliyyətində durğunluq yaranır, qüdrətli Təbriz məktəbinin qiymətli bədii ən’ənələrinin uzun sürən unudulma prosesi başlanır. XVIII əsrdə tamamilə tənəzzül edən boyakarlıq sənəti XIX əsrin ikinci yarısından e’tibarən yenidən dirçəlməyə başlayır.