Azərbaycan miniatür sənətinin inkişafında XVI əsr Təbriz məktəbi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Mərkəzləşmiş Səfəvi dövlətinin yaranması ilə əlaqədar olaraq Azərbaycanın paytaxtıTəbriz yenidən Yaxın və Orta Şərqdə mədəniyyətin, bədii yaradıcılığın əsas mərkəzinə çevrilir. Görkəmli şair və sənətsevər Şah İsmayılın və oğlu Təxmasibin dövründə saray kitabxanası və e’malatxana yenidən Şərqin görkəmli sənətkarlarını öz ətrafında cəmləşdirən yaradıcılıq mərkəzi olur. Burada dövrün nadir ustadı olan Soltan Məhəmmədin rəhbərliyi altında Mir Müsəvvir, Mirzə Əli, Mir Seyid Əli, Müzəffər Əli kimi iste’dadlı yerli rəssamlarla birlikdə Şərqin görkəmli sənətkarları Behzad, Şeyxzadə, Xorasani, Ağa Mirək İsfəhani və başqaları fəaliyyət göstərirdi.
Nadir iste’dad sahibi olan ustad rəssamların rəhbərliyi altında işləyib yaradan Təbriz sənətkarları yerli bədii ən’ənələri davam etdirərək onu başqa məktəblərin görkəmli nailiyyətləri ilə daha da zənginləşdirirlər. Onlar öz sehrli fırçaları ilə şux və təntənəli dekoratif forma, əsasını rəng simfoniyası təşkil edən ifadəli, dərin emosional tə’sir qüvvəsinə malik təsvir vasitələri axtarıb tapırlar.
XVI əsrin əvvələrindən sür’ətlə inkişaf etməyə başlayan bu üslubun ilk və hələ bəsit xüsusiyyətlərini əks etdirən miniatürlərə misal olaraq: «Quyu çövkan» Arifi 1524 – 1525-ci illər (Sankt-Peterburq, DKK), «Şahnamə» 1524-cü il (Sankt-Peterburq, Şərq Xalqları İnstitutu), «Cami ət-təvarix» 1528-1529-cü illər (Sankt-Peterburq, DKK), XV əsrin sonu XVI əsrin əvvələrinə aid «Xəmsə» (İstanbul, Topqapı muzeyi) əlyazmalarının illüstrasiyalarını göstərmək olar.
Bu dövrə aid başqa miniatürlər də yığcam kompozisiyası, rənglərin sayca azlığı, mənzərə motivlərinin sadəliyi ilə seçilir. İnsan fiqurlarının təsviri və bədii obrazın həllində daha əsaslı dəyişikliklər baş verir. Fiqurların tənasüblüyü, ətraf mühitlə bağlılığı daha təbii və real şəkil alır. Şah və saray zadəganlarının obrazının həllində müəyyən kanon, dəyişməz sxemlər yaranmağa başlayır. Qeyd etmək lazımdır ki, «Xəmsə» və «Cami ət-təvarix» nüsxələrinin bədii-estetik baxımdan ən dəyərli miniatürlərində inkişaf etməkdə öz əksini tapmışdır.
Sənətkarlıq vərdişlərini və əldə edilmiş yeni ifadə vasitələrini daha da təkmilləşdirmək, əsərə təravət gətirən orijinal formalar axtarmaq yolu ilə gedən Təbriz məktəbi XVI əsrin ortalarında öz inkişafının zirvəsinə çatır.
1530 – 1550-ci illərdə Təbriz boyakarlıq məktəbi Yaxın və Orta Şərqdə miniatür sənətinin ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatır. Bu dövr miniatürləri hər şeydən əvvəl kompozisiya quruluşu və rəng həllinə, koloritinə görə misilsizdir. Əsərlərin kompozisiyası sərbəst, adətən çoxfiqurlu, bə’zən mürəkkəbdir. Poetik mətilə, süjetlə əlaqədar olmayan əlavə şəxslərin və mənzərə ünsürlərinin təsviri kompozisiyaya nəqli keyfiyyət verir. Çoxfiqurlu və mürəkkəb sxemi olmasına baxmayaraq əsərlərin kompozisiyası müvazinətliyi və heyrətamiz ahəngdarlığı ilə diqqəti cəlb edir. Kompozisiya həllində rəssam sərbəstdir. O, kalliqrafın məhdudlaşdırıcı çərçivəsini qırıb atır, ədəbi süjeti real həyat hadisələri fonunda əks etdirən əsərinin hüdudlarını genişləndirir.
Miniatürlərin koloriti zənginləşir, əsərə füsünkar gözəllik verir. Rənglər sayca çoxalır. Şux və parlaq, isti rənglər, onların kontrast düzümü və ritmik təkrarlanması əsərə nikbin ruh, musiqi ahəngdarlığı gətirir, kompozisiyanın dekorativliyini, emosional tə’sir qüvvəsini daha da gücləndirir.
İnsan təsvirlərində tiplər və onların etnoqrafik xüsusiyyətləri dəyişmir. Lakin insan fiqurları, xüsusən şah və əsilzadələrin surəti daha incə, zahirən gözəl və adətən ədalı, idealizə olunmuş halda təsvir olunur. Əvvəllərdə olduğu kimi, obrazların daxili aləmi, psixoloji xarakteri zahiri hərakət və əlamətlər vasitəsilə aşkarlanır.
1530-1550-ci illərin miniatürlərində fonu təşkil edən mənzərənin təsvirinə xüsusi diqqət verilir, təbiət və me’marlıq təsvirlərindən ibarət əlvan boyalı, çox zaman lirik, bə’zən də romantik səpkidə şərh edilən mənzərə kompozisiyada geniş yer tutur, onun fəza quruluşunun əsasını təşkil edir. Əvvəllərdəki kimi mücərrəd deyil, poetik süjetlə bilavasitə bağlı olan mənzərə, əsərin ideya məzmununun açılmasında fəal rol oynayır, ona əsrarəngiz gözəllik verir.
Təbriz məktəbinin bu dövrdəki yüksək nailiyyətlərini, bədii üslub xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən ən dəyərli nümunələrə misal olaraq 1537-ci ildə şah Təhmasib üçün xüsusi hazırlanmış «Şahnamə», Hafizin 1530-cu illərə aid «Divan»ı (L.Kartyenin kolleksiyası), Ə.Caminin 1549-cu ildə «Silsilət əz zəhab» (Sankt-Peterburq, DKK) əlyazma nüsxələrinə çəkilmiş illüstrasiyaları və xüsusi albomlarda toplanmış müstəqil miniatürləri göstərmək olar (Sankt-Peterburq, DKK; İstanbul, Topqapı muzeyi və s.).
Azərbaycan miniatür sənətinin nadir incisi, əsil iftixarı Nizami «Xəmsə»sinin 1539-1543-cü ildə məşhur əlyazma nüsxəsinin miniatürləridir (London, Britaniya muzeyi).
Şah Təhmasibin sifarişi ilə xüsusi zövqlə hazırlanmış vu zərif və zəngin nüsxə bütün tədqiqatçılar tərəfindən yüksək qiymətləndirilərək Şərqdə kitab sənətinin şah əsəri adlandırılır. Görkəmli Azərbaycan rəssamlarının bu nüsxəyə çəkdikləri illüstrasiyalar isə Şərq miniatür sənətinin ən kamil, misilsiz nümanələrindən hesab edilir.
Göstərilən əsərlərin, xüsusilə «Şahnamə» və «Xamsə»nin miniatürlərində XVI əsr Təbriz məktəbinin ən mühüm nailiyyətləri, bədii üslub xüsusiyyətləri parlaq şəkildə öz əksini tapmışdır.
1539 – 1543-cü il tarixli «Xəmsə» nüsxəsinin ən dəyərli illüstrasiyaları Soltan Məhəmmədin çəkdiyi miniatürlərdən ibarətdir. İste’dadlı rəssamın yaradıcılığında Hafizin «Divan»ına çəkdiyi «Meyxanada» və «Sam Mirzənin saray məclisi» (Paris, L.Kartye kolleksiyası), «Xosrovun Şirin çimərkən onu seyr etməsi» və «Bahram Gur şir ovunda» («Xəmsə», 1539-1543), xüsusən iki hissədən ibarət «Şah ovu» adlı məşhur əsərində XVI əsr Təbriz məktəbinin bütün nailiyyətləri, onun bədii üslub xüsusiyyətləri öz parlaq əksini tapmışdır.
Zəriflik, rəsmin incə və axıcılığı, kompozisiyanın şux dekorativliyi, parlaq, tox və kontrast rənglərin ritmik təkrarına əsaslanan zəngin kolorit Soltan Məhəmmədin bədii üslubunun səciyyəvi xüsusiyyətlərini tə’yin edir.
Soltan Məhəmmədin və onun məktəbinə mənsub olan rəssamların yaradıcılığında portret təsvirləri geniş yer tutur. Tipajı, obrazların həlli, fərdi və psixoloji xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən o qədər də fərqlənməyən, yalnız müxtəlif hal və hərəkətdə, rəng uyğunluğunda verilmiş bu portretlər sarayın, hakim təbəqələrin gözəllik idealını əks etdirən şərti sxemlər, kanonlar əsasında yaradılmışdır. İdealizə edilmiş rəsmi portret janrına aid əsərlərdən birinin üzərindəki bir beyt sarayın portretçi rəssamın qarşısında qoyduğu estetik tələbi aydınlaşdırır:
Yusifi bu qəder gözəl xəlq etmiş fələk
Fırçanı yaratdı ki, sənin gözəl çöhrəni çəksin.
Klassik poeziyadan gələn tə’sir nəticəsində surətlərin idəalizə edilməsi, fərdi və psixoloji səciyyələrdən məhrum olması Soltan Məhəmməd Sankt-Peterburq, İstanbul və Parisdə saxlanan «Gənc oğlan» portretlərində, Mir Müsəvvir, Mir Seyid Əli, Düst Məhəmməd və başqa rəssamların əsərlərində özünü açıq göstərir.
Soltan Məhəmmədin, onun yaxın tələbələri və müasirlərinin 1530 – 1540-cı illərdə çəkdikləri miniatürlərdə poetik bədii obraz, obrazlı ifadə vasitələri e’cazkar vüs’ət kəsb edir, inkişaf zivəsinə çatır. Bu əsərlərdə qələm və fırça ilə işlənmiş rəsmlərin zərifliyi, kompozisiyanın ahəngdarlığı və tarazlığı, koloritin şux və dekorativliyi tamaşaçını valeh edir. Azərbaycan miniatür sənətinin cazibədar bədii formasını, emosional tə’sir gücünü, bədii-estetik dəyərini və özümlüyünü tə’yin edən əsas amil onun zəngin koloritidir. Təbriz məktəbinin klassik dövrü miniatürlərində rənglərin kontrast düzümündən və ritmik təkrarlanmasından alınan kolorit gah epik-major, gah lirik-minor keyfiyyət daşıyır, lakin həmişə şux və gümrahdır, həyata məhəbbət hissləri doğurur. Soltan Məhəmmədin yaradıcılığında ən parlaq əksini tapmış bu bədii xüsusiyyətlər miniatür sənətində elə geniş yayılmış və möhkəmlənmişdir ki, uzun müddət hətta dövrün görkəmli rəssamları belə bu tə’sirdən azad ola bilməmişlər. Əgər sıra rəssamlar öz ustadının formal cəhətlərini mexaniki təkrarlamaqla, təqlidçiliklə kifayətlənirdilərsə, xüsusi iste’dad sahibləri isə hətta təsviri nəzirə yaradarkən belə, ən’ənəvi forma və bədii obrazları təkmilləşdirməyə, təzələməyə çalışırdılar.
Ədəbiyyatda olduğu kimi, təsviri sənətdə də nəzirəçiliyin qanunauyğun olmasına baxmayaraq, Azərbaycan miniatür sənətinin yüksək inkişaf mərhələsini bu yolla yaranmış əsərlər deyil, Soltan Məhəmməd məktəbinə mənsub görkəmli rəssamların orijinal əsərləri səciyyələndirir.