Azərbaycan miniatürəsi Yaxın və Orta Şərq xalqlarının incəsənəti tarixinin ən maraqlı səhifələrindən birini təşkil edir.
Mə’lumdur ki, Şərq xalqlarının miniatür sənəti klassik Şərq poeziyası ilə sıx əlaqədə olmuş, onun təsiri nəticəsində inkişaf etmişdir. Mübaliğəsiz demək olar ki, antik mifologiya qədim yunan sənəti üçün olduğu kimi, klassik Şərq poeziyası da müsəlman Şərqinin miniatür üçün tükənməz mənbə olmuşdur.
Dünya ədəbiyyatının dahi şairlərindən Firdovsi və Nizaminin, Sə’di Hafizin, Cami və Nəvainin, Xosrov Dəhləvi və klassik şərq poeziyasının başqa görkəmli ustalarının ölməz əsərləri rəssamların tükənməz ilham mənbəyi olmuş, onların sənətini qabaqcıl, humanist ideyalarla, ədəbiyyət qazanmış füsunkar obrazlarla zənginləşdirmildir. Firdovsinin məşhur «Şahnamə» epopeyası, Nizaminin məhəbbət lirikası, romantik və fəlsəfi-didaktik poemaları rəssamların yaradıcılığına daha qüvvətli tə’sir göstərmiş, onları dini təssəvürdən, asketizmdən uzaq, dünyəvi hissləri, ülvi məhəbbəti tərənnüm edən misilsiz sənət əsərləri yaratmağa ruhlandırmışdır.
Klassik şərq poeziyası miniatür sənətinin nəinki məzmununu və ideya istiqamətini müəyyənləşdirmiş, eyni zamanda onun bədii forması və ifadə vasitələrinin inkişafına da tə’sir göstərmişdir. Bu poeziyanın yüksək obrazlar aləmi, zəngin və zərif dili, forma və vəzn müxtəlifliyi, şə’riyyəti, musiqi ahəngi rəssamlara poetik təsvir dilinə uyğun gələn bədii forma, şərti dekorativ üslub, obrazlı ifadə vasitələri tapmağa geniş imkan yaratmışdır.
Məhz buna görədir ki, Yaxın və Orta Şərq miniatürləri bədii forması və üslubuna görə bir sıra oxşar cəhətlərə malikdir. Lakin illüstrə edilən poetik mətnin ümumiliyindən və miniatür sənətinin öz spesifikasından doğan bu yaxınlıqla bərabər, hər xalqın sənəti ancaq ona xac olan xüsusiyyətləri ilə seçilir ki, bu da həmin xalqın ictimai həyatı, estetik fikri və bədii təfəkkürünün inkişaf xarakteri ilə şərtlənir. Ərəb ölkələri, İran, Azərbaycan, Türkiyə və Orta Asiya miniatürlərinin oxşar və fərqli, ümumi və özümlü xüsusiyyətlərə malik olması da bununla əlaqədardır.
Müasir sənətşünaslıq elminin əldə etdiyi nəticələr Azərbaycan miniatür sənətinin müsəlman Şərqində bu sənətin inkişafında əhəmiyyətini və tə’yinedici rolunu aşkarlayır. Mə’lum olduğu kimi, Yaxın və Orta Şərqdə miniatür sənətinin ən qədim nümunələrindən sayılan bir çox əsərlər məhz Marağada və Təbrizdə yaradılmışdır. Bu da təsədüfi deyildir. Çünki XIII əsrin sonu XIV əsrin əvvələrində elxanilərin mərkəzi Marağa və Təbriz Şərqin ən görkəmli mədəniyyət mərkəzi idi.
XIV əsrin əvvələrində Təbrizin ətrafında salınmış iki şəhərcikdə – Qazaniyyə və Rəşidiyyədə elm ve tədris müəssisələri, böyük kitabxana, bədii e’malatxanalar və s. yerləşirdi. Həmin kitabxanalarda müxtəlif ölkələrdən gəlmiş xəttat, rəssam və kitab sənətinin başqa ustaları çalışırdı. Bu sənətkarlar Şərqin görkəmli alim və şairlərinin əsərlərini, o cümlədən Rəşidəddinin məşhur «Cami ət-təvarix» əsərinin əlyazma nüsxələrini hazırlayır, onları gözəl miniatürlərlə illüstrə edirdilər.
O vaxtdan başlayaraq Azərbaycan rəssamlarının Firdovsi, Nizami, Sə’di, Hafiz, Cami, Nəvai, Xosrov Dəhləvi bə başqa klassiklərin əsərlərinə çəkdikləri illüstrasiyalar, həmçinin murakkalarda – xüsusi albomlarda toplanmış müstəqil miniatürləri hazırda dünyanın ən məşhur muzeyləri və kitab fondlarında nadir incilər kimi qorunub saxlanır.
Mütəxəssislər haqlı olaraq bu əsərlərin çoxunu Şərqdə miniatür sənətinin orijinal və dəyərli, bə’zilərini isə şah əsərləri kimi yüksək qiymətləndirirlər. Füsunkar gözəlliyə, emosional tə’sir qüvvəsinə görə yüksək bədii-estetik dəyərə malik olan bu əsərlər Azərbaycan miniatür sənətinin tarixini, inkişaf mərhələlərini işıqlandırır. Təbriz məktəbinin müstəqil və özümlü bir üslub kimi formalaşması yollarını göstərir.
Azərbaycan miniatür sənətinin hələlik mə’lum olan ən qədim nümunələri – «Vərqa və Gülşa» (XIII əsrin əvvəli), «Mə’nafi əl-heyvan» (1298), «Cami ət-təvarix» (1308, 1314) Şərqdə yeni bir məktəbin yarandığını təsdiq edir.
Təbriz miniatür məktəbinin yaranması, formalaşması və ilk inkişafı müxtəlif səmtlərdən gələn tə’sirlərlə yerli bədii ən’ənələrin çarpazlaşması, qaynayıb qarışması prosesində baş vermişdir. Bu tə’sirlərdən biri monqollarla Təbrizə gəlmiş uyğur rəssamlarının gətirdiyi Şərqi Türküstan – çin-uyğur sənətinin, ikincisi isə Bağdad məktəbi vasitəsilə gələn ərəb-Mesopotamiya boyakarlığı ən’ənlərinin tə’siri idi.
XIV əsrin ortalarında Təbriz məktəbində həmin ən’ənələri bir sintez halında özündə birləşdirən tamamilə yeni keyfiyyətli orijinal yaradıcılıq üslubu formalaşır. 1330 – 1340-cı illərə aid böyük Təbriz «Şahnamə» sinin illüstrasiyaları yalnız Azərbaycanda deyil, ümumiyyətlə Şərq miniatür boyakarlığının inkişafında yeni, bədii-estetik və sənətkarlıq baxımından daha yüksək bir dövrü təmsil edir. Sənətşünaslıqda Demotte «Şahnamə»si adı ilə şöhrət qazanmış bu nüsxənin Avropa və Amerikanın müxtəlif kitab fondlarında saxlanılan illüstrasiyaları miniatür sənətinin şah əsərlərindən hesab edilir. Müxtəlif dövrlərdə müxtəlif yaradıcılıq üslubuna malik rəssamların çəkdikləri bu əsərlər monumentallığı, obrazlarının ifadəliliyi, emosional tə’siri, əlvan rənglərin ahəngdarlığı və zəngin koloriti ilə seçilir. Demotte «Şahnamə»sinin illüstrasiyaları imzasıdır. Tədqiqatçıların fikrinə görə onların çoxunu XIV əsrin məşhur ustad rəssamı Şəmsəddin, bir hissəsini isə onun tələbəsi, sonralar Teymurun Səmərqəndə göndərdiyi Əbülxay çəkmişdir.
Bədii dəyəri, janrı, ideya məzmunu və süjet xəttinə görə müxtəlif olan illüstrasiyalar içərisində «Şahnamə»nin baş qəhramanları Rüstəm, Bəhram və İsgəndərin əfsanəvi şücaətlərini, macəralarını təsvir edən kompozisiyalar əsas yer tutur. «Şahnamə» illüstrasiyalarını çəkən namə’lum rəssamlar özlərinin ən müvəffəqiyyətli əsərlərində rəsm, kompozisiya və kolorit cəhətdən daha təkmilləşmiş, ifadəli təsvir vasitələri tapmaqla bərabər, daha mürəkkəb və bədii-estetik problemlərin həllində çalışmışlar. Onlar öz qəhrəmanlarını ətraflı səciyyələndirməyə, onların daxili aləmini, sevinc və iztirablarını, hiss və ehtiraclarını əks etdirməyə sə’y göstərməklə, Şərq miniatürləri üçün bir o qədər də xarakterik olmayan problemin həllinə – obrazın psixoloji ifadəliliyinə nail olmuşlar. Məsələn, əgər «Bahram Gurun əjdahanı öldürməsi» miniatürü kompozisiyanın kamilliyi, dinamikliyi ilə seçilirsə, «Ərdəvan Ərdəşirin hüzurunda», «İskəndərin ölümu», «İrəcin ölüm xəbəri», «Firudin oğlunun cənazəsini qarşılayır» isə başqa məziyyətlərindən daha çox obrazların psixoloji ifadətiliyi, əmosional tə’sir qüvvəsi ilə diqqəti cəlb edir.
Üslubu, ifaçılıq tərzi, kompozisiya və obrazların həllinə görə müxtəlif olmalarına baxmayaraq bu nadir «Şahnamə» nüsxəsinin miniatürləri küll halında Azərbaycan miniatür sənətinin inkişafında xüsusi əhəmiyyətə malik yeni yaradıcılıq istiqaməti açdı, Təbriz məktəbini Yaxın və Orta Şərqdə miniatür sənətinin əsas mərkəzinə çevirdi.
Təbriz məktəbinin bu dövrdəki fəaliyyətinə, nailiyyətlərinə yüksək qiymət verən alman alimi F.Şults, onu qonşu Şərq ölkələrində miniatür sənətinin inkişafında və bədii məktəblərin təşəkkülündə əsaslı rol oynayan ana «məktəb» adlandırır.
XV əsrdə Azərbaycanda yaranmış ictimai-iqtisadi və siyasi şəraitlə əlaqədar olaraq, Təbriz öz əvvəlki istiqamətləndirici rolunu itirir. Lakin buna baxmayaraq o yenə də mədəni mərkəz və görkəmli sənət məktəbi kimi öz əhəmiyyətini qoruyub saxlayır. Bu dövrdə Azərbaycanın bir çox görkəmli rəssamları və kitab sənətinin başqa mahir ustaları teymurilərin əsas mərkəzinə çevrilmiş Herata də’vət edilir. Saray kitabxanasında məs’ul vəzifə daşıyan Cəfər Təbrizi və xüsusi sifarişlər yerinə yetirən Azərbaycan ustaları – Pir Seyid Əhməd, Xacə Əli Müssəvir, Qəvaməddin, Qiyasəddin və başqalarının XV əsrdə Herat rəssamlıq məktəbinin inkişafında səmərəli fəaliyyəti, mühüm rolu olmuşdur.
XV əsrdə Təbriz məktəbinin tə’siri nəticəsində Azərbaycanın başqa şəhərlərində də miniatür sənəti inkişaf edir. Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, Şirvan məktəbinin miniatürləri hələlik çox az tapılmışdır. Lakin 1468-ci ildə Şamaxı antologiyası (London, Britaniya muzeyi) və 1539-cu ildə Sə’dinin «Bustan» (İstanbul, Topqapı muzeyi) əsərlərinə çəkilmiş illüstrasiyalar, Əbdül Baqi Bakuvinin miniatürləri (İstanbul, Topqapı muzeyi), onların Təbriz məktəbini xatırladan püxtələşmiş üslubu XV – XVI əsrlərdə Şirvanda zəngin bədii ən’ənələrə əsaslanan qüvvətli bir sənət məktəbinin mövcüd olduğunu sübut edir.
XV əsrdə Təbriz miniatür məktəbinin inkişafını, səciyyəvi üslub xüsusiyyətlərini dolğun və qabarıq əks etdirən əlyazmalarına misal olaraq Nizaminin 1410 – 1420-ci illərə aid «Xosrov və Şirin» və XV əsrin sonu XVI əsrin əvvəllərinə aid «Xəmsə» nüsxələrini göstərmək olar. Hər iki əsərin miniatürləri kompozisiya quruluşu, obrazların həlli, koloriti və ifaçılıq üsuluna görə müəyyən fərqli cəhətlərə malik olmalarına baxmayaraq, ümumi üslub xüsusiyyətlərinə görə birləşir, Azərbaycan miniatür sənətinda yeni keyfiyyətli yaradıcılıq istiqamətini təşkil edirlər. XIV əsr miniatürlərindən fərqli olaraq bu əsərlərdə boyakarlıq üsulu, sərbəst rəng yaxıları qrafik üsulla əvəz olunur. Zərif, axıcı kontur xətti, plastik və ifadəli rəsm təsvir vasitəsinin əsasını təşkil edir. Rəng bədii formanı qurub yaratmaqdan daha çox dekorativ mahiyyət daşıyır. Parlaq, lokal rənglərin kontrastlıq yaradan düzümü və ritmik təkrarlanmasına əsaslanan zəngin kolorit miniatürlərin əsrarəngiz gözəlliyini, emosional tə’sir qüvvəsini daha da artırır.
Bütün bu keyfiyyətlər XV əsr miniatürlərini XVI əsr miniatürləri ilə sıx bağlayır və bir qədər sonra öz inkişafının zirvəsinə qalxacaq Təbriz məktəbi üslubunun kənar tə’sirlərin yetişməsi deyil, XVI əsrin əvvələrindən başlayaraq ardıcıl, fasiləsiz davam edən bir inkişaf prosesinin bəhrəli nəticəsi olduğunu isbat edir.