Notalar

* Dalınca KOSA ah-ufla diz ystə dikəlib, başına, ayaqına, yekə qarnına əl gəzdirib özünü toxtatmaqa çalışır. OYUNBAŞI tamaşaçılara «KOSA dəliqanlıdı, qolları mərcanlıdı, qarnına əl vurmayın, KOSA ikicanlıdı» - deyir. Bu zaman KOSA bir də əlini şiş qarnına sürtüb üz-gözünü əcaib hala salaraq yazıq-yazıq tamaşaçılara: «İşlədim-işləmədim, günüm budu, yediyim yarma aşı, yarısı sudu, geydiyim yeddi dəst paltar, təzəsi budu» - deyir. Ardınca Xor: «Bu dərd səni yandırar, a KOSA, bu dərd səni öldürər, a KOSA, düşmənləri üstünə güldürər, a KOSA» oxuyur. KOSA ağzı-gözü ilə gülməli şəkildə ağlamsınaraq: «Qazancım yayda lopuq, qışda topuqdu, inanın» - deyib çomağına dirənərək ucadan: «Aman-aman belim vay, kömək edin ay haray, tutun mənim əlimdən, ağrı getsin belimdən» deyə, zarıldayır:. * Aramla KOSAya yanaşan OYUNBAŞI sakitcə ona: «A, KOSAKOSA, KOSAKOSA, abır-həyanı gözlə, saqqalı yoldurma gəl, qalx ayaqa, durma gəl. Özün etdin özünə, külü səpdin gözünə» - deyir. KOSA isə yenə: «Aman-aman belim vay…» və s. çığırır. Hamı susur. Bu dəfə Xor: «KOSA gedib özündən, rəngi qaçıb üzündən, vay KOSAnın halına, yasdıq qoyun dalına». Aparıcı isə üzünü tamaşaçılara tutub: «Boğazı tut saplağı, kirpidəndi papağı, KOSA gülmək istəyir, qoymayın ağlamaqa» deyib, tamaşaçılara göz vurur. Bu dəm Xor OYUNBAŞInın işarəsilə: «Ay, uyruğu-uyruğu…» sözlərilə başlanan məəlum nəğməni təkrarən oxuyur. KOSA ah-ufla yenə qalxmaq istəyir, yerində səndələyir və belini tutaraq meydanın ortasında yerə sərəlib özünü vurur «ölülüyə». * OYUNBAŞI hərəkətsiz, nəfəssiz KOSAya yaxınlaşıb onun nəbzini yoxlayır, üzünə su səpib onu ayıltmaq istəyir, lakin KOSA ayılmır ki, ayılmır. Ardınca aparıcı KOSAnın başı üstündə əyləşib dua oxuyur, salavat çevirir, sonra onun başını qaldırıb dizinin üstünə qoyur və guya təşviş içində oxşaya-oxşaya tamaşaçılara: «Bu KOSA ölməkdədi, gözləri çölməkdədi, Biçara qaldı KOSA, kəfənsiz öldü KOSA». Gənclərin Xoru isə: «Aftafa deşik, su durmaz, qazan kiçik, yağ durmaz, biçarə qaldı KOSA, halvasız öldü KOSA,arşın uzun, bez qısa, kəfənsiz öldü KOSA». Dalınca OYUNBAŞI: «Əmiri börk başında, qələm oynar qaşında, yüz əlli beş yaşında, lap cavan öldü KOSA. gəlməz kimsələr yasa». Cavabında Xor : «Ay uyruğu-uyruqu…» nəğməsini oxuyur, OYUNBAŞI: «Arşın gətir, bez apar, çuval gətir, qoz apar. Canın sağ olsun KOSA, başın sağ olsun KOSA» deyir, sonra istehza ilə tamaşaçılara: «Siz KOSAya ağlayın, başa qara bağlayın» deyir. Elə bu əsnada meydanda TƏKƏ görünür. O, oğla tək ora-bura hoppanıb mələyir. * Bu vaxt KOSA diksinib xortlayır və yerindən dikələrək həyəcanla: «Ölməmişəm yalandı, kömək edin amandı, tutun mənim əlimdən, ağrı getsin belimdən». OYUNBAŞI hədsiz təəccüb içində tamaşaçılara: «KOSA ölüb, xortladı, sırtıq üzün odladı». Xor yenə: «Ay uyruğu-uyruğu…» nəğməsini oxuyur. Aparıcı KOSAnın əlindən tutub onu qaldırır. * Oğlaqın mələməsindən xortlamış KOSA özünü yaman itirir, dərhal çəkilib dirəyə sarılmış canbazın qabağını tutur ki, TƏKƏ onu görməsin. Oğlaq əvvəl həqiqətən onu görmür. Bu yerdə OYUNBAŞI oğlaqı tamaşaçılara təqdim edir: «Bu TƏKƏ axta TƏKƏ, boynunda noxta TƏKƏ, tükləri bizbiz olar, qışda çıxar taxta, TƏKƏ» və s. sözlərlə TƏKƏnin «təərifi»nə başlayır: «TƏKƏM, TƏKƏM naz eylər, çobana avaz eylər, yığar qoyun quzunu, bayramı pişvaz eylər. Bu TƏKƏnin fəndi var, daş-kəsəkli kəndi var, hər qapıda oynasa, bir nəlbəki qəndi var». *
Xalq arasında onu TƏKƏ deyə çağırsalar belə, burada çəpiş, oğlaq təki nəzərdə tutulur, onun «rolu»nu isə adətüzrə zirək bir oğlan uşağı oynayır, O da KOSA təki, yırtıq bir çuxanı tərsinə geyib, belinç at və ya kəl quyruqu bağlayır, sifətini hislə qaraldar yaxud üzünə dəridən üzlük taxar, bəəzən isə üzərində gözlər üçün deşik olub uclarına zınqrov taxılmış qoşa keçi buynuzlu, keçi saqqallı bir keçə papaq keçirirdi. Elə bu səbəbdən xalq arasında ona «Təkəməsqərə» (yəəni keçi təlxək) və «Keçəpapaq» da demişlər. O, oyun zamanı əsla danışmaz, yalnız arabir mələyib əlindəki qaşıqları bir-birinə vurur.
* Təərifi eşidən TƏKƏ oxumanın ritminə uyğun əlindəki qaşıqları bir-birinə vuraraq bir qədər yerində dingildəyib rəqs edir. Bu vaxt OYUNBAŞI hiylə ilə oğlaqdan: «KOSKOSAnı gördünmü? KOSAya salam verdinmi? KOSA buradan ötəndə, Qırmızı Gün gördünmü?» deyə, soruşur. Bu sözləri eşidən oğlaq ilanvurmuş təki dayanıb diqqətlə ətrafa göz gəzdirir və qara dirək dibində dirəyə sarınmış, yaxul çuval içində tərpənən canbaz – QIZIL GÜNün qabağını tutmuş KOSAnı görür. Bu dəm yenə nağara çalınır, oğlaq ucadan böyüyür və çox əsəbi halda meydanda, gah geriyə çəkilir, gah şaxə qalxıb KOSAnın üzərinə şığımaq istəyir. O, canbaza yaxınlaşmaq istədikdə, KOSA uzun çomağı ilə keçinin qabağını kəsir və sonra üzü tamaşaçılara: «Keçinin əcəli yetişəndə başını çobanın çomağına sürtər» - deyib, çomağın əyri ucunu TƏKƏnin buynuz və ayaqlarına ilişdirmək istəyir. Amma onun bu cəhdləri heç cür bbaş tutmur və nəhayət o, çomağı hirslə kənara atıb keçi ilə üz-üzə durur və: «Keçi dərisin soyarlar, üzünə saqqal qoyarlar» - deyə, onun saqqalından tutmaq istəyir, onun yeriş-duruşunu, səsini yamsılayır və sonra ağ ləbbadəsinin uzun qolları ilə keçiyə buynuz göstərir, nallı taxta başmaqlarını bərk-bərk yerə vurmaqla, əynindəki dəmir-dümürü silkələməklə, «xox», «fu» səsləri çıxarmaqla TƏKƏni hədələyib hürkütmək və hər vasitə ilə onu canbazdan uzaqlaşdırmaq istəyir, ardınca baş-başa verib, guya oğlaq ilə kəllələşməyə hazırlaşır. Bunlar isə keçini daha da hiddətləndirir. O, QIZIL GÜNü azad etmək üçün əlverişli məqam axtarır və s. * Başqa sözlə desək, bu yerdə nağaranın müşayiətilə laloyunu tərzində «KOSA ilə TƏKƏnin savaşı» nümayiş etdirilir. Lakin bu məqamda çomaq deyir KOSAnın dişinə və o hiylə işlədib görünmədən itib yox olur. Bu yerdə OYUNBAŞI üzü tamaşaçılara: «KOSA batdı palçıqa, ayağından nal çıxa, uca dirək başından, bir Qırmızı gün çıxa» deyir. Xor isə: «KOSA getdi işinə, çomaq dəydi dişinə, KOSAnı ötürdülər, köçün gora sürdülər, TƏKƏ gün çıxarmasa, gözlərin oymaq gərək»- oxuyur. Ardınca «Gün çıx, gün çıx,…» nəğməsi təkrarlanır. * TƏKƏ artıq qalib gəlmiş tərəf kimi tamaşaçıların şiddətli alqışı və Xorun təərifi altında tez «qara dirəyə» yaxınlaşıb canbazı dirəkdən açır və KOSAnın atıb qaçdıqı çomağı isə qaldırıb canbaz – QIZIL GÜNə uzadır. O isə çomaqla «qara yaylıqlı dirək» başına qalxır və çomağı ləngər təki əlində tutub cuşa gələrək, tamaşaçıların alqışı və Xorun: «Birən-birən, ikən-ikən, qəmzə başa qara tikan. Əvvəl altı saymadıqım, doğurcıqım, nurlucıqım, Gün çıx! Gün getdi su içməyə, indi gələr, ay indi gələr, qırmızı don biçməyə, indi gələr, ay indi gələr, gün özünü yetirəcək, qarı yerdən götürəcək» - oxumasının müşayiətilə kəndir üzərilə aramla qarşıdakı uca dirəyə tərəf, yuxarıya qalxmaqa başlayır. *
Başqa bir varianta görə, KOSA TƏKƏnı buynuzlayıb həqiqətən öldürür, sonra canbaz irəlidə TƏKƏ onun ardınca, hər ikisi kəndirlə yuxarı qalxırlar. Canbazın zahiri görünüşünə gəldikdə, vaxtilə onun başını özünəməxsus biçimli bir çələng bəzəmiş, qolları və boynuna al-əlvan parça zolaqları və yaylıqlar tikilmiş qırmızı libasına parlaq ulduz təsvirləri sancılırdı. Sonralar o başına araqçın keçirir, al qırmızı ipək və ya atlas arxalıqın sinəsi və kürəyini müxtəlif biçimli güzgü qırıntıları, pardaxlanmış xırda dəmir parçaları tikilirdi. Belə ki, onlar oyun zamanı bərq vurub işıldayaraq «Günəş təki nur saçıb» tamaşaçıların gözlərini qamaşdırırdı.
* Bir sözlə, canbaz - QIZIL GÜN kəndirin üzərilə yuxarı yeriməyə başlayır. TƏKƏ isə meydanda kəndir altında əlindəki qaşıqları taqqıldadaraq canbaza ürək-dirək verir, aşaqıdan onun hərəkətlərini izləyib onları tənzimləyir. Canbaz yuxarı qalxdıqca nağara və Xorun qaşıqları səslənirdi. Xor isə: «Gün çıx, gün çıx, kəhər atı min çıx. Günüm nurdan su içib, al qırmızı don biçib. Gün qalxıb dağ başına, budu gəldi ha, budu gəldi. Örtübdü ağ başına, budu gəldi ha, budu gəldi» və s. oxuüur, OYUNBAŞI isə onun dalınca: «Bu TƏKƏ, yarış TƏKƏ, boynu bir qarış TƏKƏ, KOSAyla gəl küsmə sən, onunla barış, TƏKƏ!» deyə, onu öyüyür. * Nəhayət, canbaz uca dirəyin başına çatır, onu aşaqıda izləyən TƏKƏ sevinərək atlanıb düşür, tamaşaçılar isə cuşa gəlib QIZIL GÜNü alqışlayırlar. Bu vaxt dirək arxasında qalanmış böyük bir tonqala od vurulurdu. Xor yenə qaşıqları bir-birinə vuraraq, yaxud əl çala-çala: «Gün çıxdı, KOSA qaçdı, aləmə işıq saçdı, dağlar yamyaşıl oldu, çöllər çiçəklə doldu, QIZIL GÜN sən hər gün çıx, dağa, daşa sal işıq», sonra isə: «Gün çıxdı, lalə çıxdı, qızıl piyalə çıxdı, göydən duman çəkildi. qaranlıqlar əskildi» və dübarə: «Doğdu Günəş qırmızı, topladı oğlan qızı, hərə bir iri çiçək, bir obanın ulduzu…» və bu kimi sözlərdən ibarət şən-şux nəğmələrlə QIZIL GÜNü alqışlayır. * Bu sözlərdən ruhlanan canbaz yuxarıda, kəndir üstündə, TƏKƏ isə aşağıda, meydanda daha bir neçə «kəndirbaz hoqqası» (trük) nümaüiş etdirirdi. Sonra Xor: «Ay, həccələr, hüccələr, gəldi əziz gecələr. Uzanar gündüzlər, qısalar gecələr, sallanar torbalar bacadan, uşaqlar pay istər qocadan…» mərasim nəğməsini oxuyur. Ardınca OYUNBAŞI tamaşaçılara müraciətlə: «Bayram gəlir, qohum-qardaş sağ olsun, şadlıq olsun, ləzzət olsun, dad olsun, hamı dursun ayağa, TƏKƏnin payın versin, verənin oğlu olsun, verməyənin qızı, sayası sizin olsun» deyir, Xor isə təkrarən: «Ay həccəloər, hüccələr…», NOVRUZ ərəfəsindəki şənliklər zamanı isə: «NOVRUZ- NOVRUZ bahara, gələk sizə nahara. Süfrənizdə gül olsun, gül olsun, bülbül olsun, bal olsun, həm yağ olsun, evdəkilər sağ olsun…» sözlərlə başlayan bir «novruzlama» oxuduqdan sonra adət-ənənə olaraq tamaşaçılardan ifaçılar üçün pay toplanırdı. * Elə bu zaman meydanda: «KOSAnın payın verin, balın verin, yağın verin» deyə, çömçəni irəli uzatmış KOSA peyda olur və o da, ayrıca tamaşaçılardan pay yığmaqa başlayır. Bu dəm «marş havası» çalınır və bununla gülüşmə və sevinc içində KOSAKOSA mərasim tamaşası tamamə yetir.

* * *
Sonralar zaman göstərdi ki, KOSAKOSA oyunundan ötrü hər kənddə, obada bir kəndirbaz saxlamaq, yaxud onu kənardan dəəvət edib, bundan ötrü karxana quraşdırmaq qeyri-mümkündür. Və təbiidir ki, get-gedə oyundakı kəndirbazdan tam imtina olundu. İndi bu tamaşada «karxana»nı ikitaylı nərdivan əvəz edir yaxud canbaz - QIZIL GÜN bir cüt hündür və qarmaqlı taxtaayaqa qalxıb onun üstündə gəzirdi. * Oyunun digər qədim variantında KOSA çiyninə içində məəbəddən oğurladıqı Günəş tanrısı Dədə Günəşi təmsil edən bir qızıl heykəli və ya alnına güzgü parçası yapışdırılmış bir zərli-zibalı kişi kuklası-müqəvvanı, yaxud üzərinə qırmızı parça çəkilmiş bir dairə və ya içinə balaca bir uşaq salınmış çuval ilə meydana daxil olub, guya çuvalı gizlətməkdən ötrü yer axtarır, sonra ağacın dibində uzanıb yatır. Çuvalın içindəki uşaq tamaşaçıları öz məzəli hərəkətlərilə güldürürdü. Ardınca, həmin çuvala təsadüf edən TƏKƏ hər şeyi başa düşüb buynuzu ilə yatmış KOSAya bir zərbə vurub onu öldürür və beləcə QIZIL GÜN-uşaq çuvaldan xilas olunurdu. Sonrakı illər KOSA artıq çuvalına bir diri pişik salırdı. Bir qədər sonra isə bunları KOSAnın «arvadı» GƏLİN əvəz edirdi ki, onu da KOSA uzaq bir yerdə gizlətmək istəyirdi və s. * Beləliklə, erkən QIZIL GÜNün izləri tamamilə itirilmişdir. Açıq-aşkar görünür ki, ilk çağlar, tutalım, «Günəşi istiqbal» adı daşıyan bu əsatir mənşəli mərasim tamaşası təkamül zamanı üç hissəyə parçalanmışdır. Biri, sonralar sırf məişət tərzli Kosaöldü // Kosagəldi // Kosa-gəlin adı ilə tanınan meydan tamaşası. İkincisi, bayram günləri ərzaq-pul toplamaq məqsədilə evləri gəzərək nümayiş etdirilən Qoduqodu // Dodudodu və Təkə oyunu. Üçüncüsü isə Kəndirbaz oyunu // İpdə oyun tək şöhrət tapmış ayrıca bir oyun növü. * Bir sözlə, əski mərasim oyunlarımızı gələcək nəsillərə ötürmək istəyiriksə, bu milli irsi kor-koranə deyil, yetkin formada, tarixi məzmunu və mənşəyi aşkarlanıb bərpa olunmuş şəkildə etməliyik ki, onlar əbədi olaraq yaşamaq hüququna malik olsunlar.

Notalar