* Dədə-baba qaydasınca bayram axşamı hər evdə mütləq baharlı-qaralı «bayramaşı» - düyülü plov bişirməliydi. İnama görə bu əziz gecə hər hansı bir evdən aş iyi gəlməsəydi, bu nəinki həmin evin, həm də bütün kəndin, el-obanın fəlakəti, qüsuru sayılırdı. Odur, hamı bayramaşı bişirsin deyə, imkanlılar, qonum-qonşu, bir adət kimi kasıb-küsubun, fəqir-füqəranın əlindən tutub onlara bayramlıq ət, düyü, yağ, yumurta və s. ərzaq göndərməliydilər ki, bayram axşamı cəmi evlərin damları üstündə «fırlanan» ata-baba ruhu doğma evlərindən xörək iyi gəldiyini hiss edib şad-xürrəm olaraq sevinsinlər. Həmçinin bu axşam mərhumların məzarı üstündə şam yandırıb halva-çörək, şirni-şərbət paylamaqla ölənlərin ruhunu şad etməliydilər.
* Ötən çağların adət-ənənəsinə görə bu NOVRUZ gecəsi hər ev sahibi yaxud ailənin başıpapağlısı (yəəni evin kişilərindən biri) eşiyə çıxıb üç dəfə ev-eşik başına dolandıqdan sonra qayıdıb ev qapısını döymüşdür. Qapı arxasından eşidilən «Kimsən, nəçisən, nə gətirmisən?» sualına: «Adım Xoşqədəmdi, sizə özümlə təzə il, səadət və əmin-amanlıq gətirmişəm, izin verin gəlim» cavabından sonra qapı açılır və içəri dəəvət edilmiş «muştuluqçu» - ev sahibi (vaxtilə ona «mübarəkbad» və ya «müjdəçi» də demişlər) əlindəki taxıl danələri, qoz-fındıq və ya lobya ilə dolu bir xəlbirdən Evin döşəməsinə, ocaq yerləşən mətbəxə, necə deyərlər «toxum səpir», yerdə qalanları isə ailə üzvləri və uşaqların üzərinə tökürdü, İnsanlar ümidvar olmuşlar ki, bununla ev-eşiyə bar-bərəkət və firavanlıq gətirilir. Bir para yerlərin adətincə, müjdəçi Xoşqədəm bütün kənd əhli tərəfindən seçilir, bəəzən isə hər ev sahibi bundan ötrü xüsusi «muştuluqçu» dəəvət edirdi. El - oba qaydasına görə bu şəxs yüksək əxlaqa malik xeyirxah, təvazölü və qədəmi yüngül bir insan olmalıydı. Qaranlıqa şər-şeytan yığışmasın deyə, NOVRUZ bayramı axşamı evdə-eşikdə bir otağ olsa belə zülmətdə qoymaq olmaz.
* İltəhvil saatına müəyyən müddət qalmış, istər saraylarda, istər ayrı-ayrı evlərdə hamı bu önəmli anı təntənəli surətdə qarşılamaqa hazırlaşan zaman ilk öncə halal «iltəhvil süfrəsi» (ona «bayram xanı» da deyirlər) açırdılar. Bundan ötrü, hamının yerdə, döşəmədə oturduqu zamanlarda evin ortasına döşənmiş qiymətli xalı üzərinə (sonralar isə masa üstünə) nəfis naxışlı iri qələmkar (qalıbbasma üsulu ilə hazırlanan süfrə növü) və ya tirmə süfrə salınır, ətrafına ipək döşəkçələr ataraq, evin, otağların hər dörd bucaqında bir şam yandırırdılar. Sonra həmin mübarək süfrəyə, qayda üzrə Qurani-Kərimin bir nüsxəsi və güzgü qoyub, önünə bir az buğda səpirdilər.
* Süfrə və güzgünün hər iki tərəfində, ortada yerləşdirilən «səməni göyü» nimçəsi ətrafına və hər qab-qaşıq yanında ailə üzvlərinin (bəzi yerlərdə isə yalnız uşaqların) sayına müvafiq şamdan yaxud çıraq, bəəzi yerlərdə isə yeddi rəngli şam düzürdülər. Bundan ötrü NOVRUZa bir neçə gün qalmış, adətən təzə ay görünən gecə (inama görə bu, şamların nurlu olmasına təəsir göstərirdi) qadınlar mumdan şam töküb hazırlayaraq onları bəzəməkdə bir-birilə yarışırdılar, Burada əlvan və ensiz kağız, parça zolaqları, qızıl və güləbətin saplardan istifadə olunurdu. Çıraqlar isə yağ və ya bal ilə doldurulub yandırılırdı. Səfərə yollanıb süfrə başında olmayan və köhnə il ərzində dünyasın dəyişmiş ailə üzvləri üçün də şamlar qoyulurdu, bəəzən şamları şamdanlara deyil, alma və portağallara sancırdılar.
* Bunlarla yanaşı, mübarək «iltəhvil süfrəsi»nə suyunda həmişəyaşıl zeytun yarpağı, yaxud içində xırda qızıl balığlar üzən şəffaf şüşə qab və ya ağ kasa (bu suya «təhvil suyu» deyilir) qoyur, bir gülabpuş, iri təndir çörəyi, qatıq, süd, təzə pendir və boyanmış yumurta (onlar soğan qabığı atılmış suda qaynadıldıqda tünd xınayı rəngə boyanırdılar) düzülürdü. Bu süfrəni mumsuz, beçə balsız, bütöv qızardılmış xoruzsuz, balıqsız təsəvvür etmək mümkün deyil. Ulularımızın fikrincə, bu süfrədə halal təam sayılan bal və balığın olması evə, ailəyə sevinclə dolu firavanlıq və bolluq gətirməliydi.
* Həmçinin deyirdilər ki, bayram axşamı və NOVRUZ günləri həmin süfrədə hökmən bal qatılmış qoğal «ballıbadı»,«qırmabadam»,«səməni halvası» da olmalıdır. Çox vaxt bu süfrəyə YELÇƏRŞƏNBƏ zamanı tutulub üzərinə yeddi «qax-qoz» - xurma, qoz-fındıq, püstə, alma, armud, ərik qaxı, tut qurusu və s. düzülmüş bir «yeddiləvin xonçası» da gətirilirdi. Bunlardan başqa mübarək süfrəyə şirli bardaqlarda bal və sirkədən hazırlanmış «iskəncəbin» və içinə reyhan toxumu salınmış «ovşala» şərbəti də yerləşdirilirdi. Bir vaxtlar yeməklərin süfrəyə düzülməsi xüsusi oxumalarla müşayiət olunurdu. Misal üçün, «Xonçaya qoydum balığı, gülə tutdum ortalıqı, üzündən aç çalmalıqı.Erkən banladı xoruz, deyir gəlibdi Novruz» və s.
* Ötən çağlar qəbul edilmiş qayda-qanuna görə, bəəzən otağa heç kəs daxil olmamış ocaq yaxud «iltəhvil süfrəsi» başına diri ağ xoruz yaxud aq təkə və ya buynuzlu ağ qoç (bir para yerlərdə isə işlək öküz) gətirib onu süfrə və ocaq ətrafına gəzdirir, onun üzərinə taxıl, quru meyvə və qoz-fındıq səpələdikdən sonra onu elə burada yaxşıca yedirdib (bundan ötrü qabağcadan tədarük görülürdü), heyvana şəkər verirdilər. Əslində heyvanların (bir mülahizəyə görə, evə salınan heyvan ilin hansı heyvan üstə təhvil olduqu heyvanı təmsil edirdi) mübarək süfrə başına gətirilməsi ev-eşiyə, ailəyə var-dövlət, bar-bərəkət və səadət aşılaması inamına söykənir. Xoruz isə Günəş tanrının carçısı sayılmış və guya o, hansısa bir mələyi təmsil etdiyi üçün onun qədəm basdıqı yerə heç cür əcinnə-şeytan gələ bilməzmiş. Bəzi yerlərin adətinə görə, vaxtilə NOVRUZ günü səhər sübhdə, əvvəlinci xoruzbanı ilə Günəşin «carçısı»nı qurban kəsmişlər.

* Təzə ildə naz-neemət evdən-eşikdən əskik olmasın deyə, el-oba qaydasına görə bu bayram axşamında evi süpürmək, evdən, süfrədən kənara şey və yemək çıxarmaq yasaqdır.«İltəhvil saatı» bütün ailə üzvləri evdə olub mübarək süfrə başına yığışmalıydı. Bunlardan başqa, ulu babalarımızın əqidəsinə görə «iltəhvil saatı» hansı ovqat və hissiyyatla,hansı əməl başında,hansı əşyaya nəzərlə qarşılanarsa, həmin vəziyyət ilin sonuna qədər davam edə bilər. Atalar «bayram axşamı çal, oyna ki ömrün şadlıqlarda keçsin» deyə, tövsiyə etmiş, «NOVRUZda gülən il boyu gülər» demişlər.
Buna görə, «iltəhvil saatı»na bir müddət qalmış adət-ənənəyə müvafiq ev-eşik, həyət-baca qiymətli xalça-palaz ilə döşənir, ailənin, evin bütün var-dövləti, daş-qaşı çıxarılıb xalça üzərinə tökülür, hamı bir müddət onlara baxmaqla dərdi-qəmi unudur, özünü şad-xürrəm göstərməyə çalışırdı. Bəəziləri elə buradaca xalça üzərində böyrü üstə uzanıb üstlərinə pul «yağdırırdılar». Digəriləri isə pullarını bir əlindən o birisinə tökərək, «bu ildə nə qədər qazanmışam, üzə gələn ilin hər günündə o qədər pul qazanım» deyirdi. Əski inama görə, bu vaxt bütün paltarların yaxası, bel qurşaqları və ev-eşikdə nə qədər qıfıl və düyün varsa hökmən açılmalıydılar, Bu da təzə ildə heç bir işin «düyünə düşməməsi» arzusuna arxalanır.
* Bir sözlə, «iltəhvil saatı»dan bir az öncə səliqə ilə təp-təzə paltar geyib süfrə başına yığışmış ailə üzvləri gözlərində yerə-göyə sığmayan sevinc, əllərində gümüş sikkə (metal pul), bəəzi yerlərdə isə «məryəmböcəyi» tutaraq, cavanlar üzlərini gözəl insan çöhrəsinə, yeməklərlə aşıb daşan süfrəyə, pak güzgüyə və nimçədəki səməni göyünə dikdiyi halda, yaşlılar, o cümlədən saraylarda masa arxasında öz nazir-vəkili ilə əyləşmiş hökmdarlar gözlərini Quranı-Kərimin açılmış səhifəsindəki ayəyə baxaraq təzə il, yeni gün NOVRUZu qarşılamaq arzusunda olmuşlar.
* Budur, səbrsizliklə gözlənilən əlamətli «iltəhvil saatı» yaxınlaşır və necə deyərlər NOVRUZun «topu atılırdı». Keçmiş zamanların düşünüşünə görə, sən demə Yer kürəsi nəhəng bir Öküzün buynuzları arasında yerləşir. İlin sonunda həmin Öküz yorulduqu üçün guya yer kürəsini bir buynuzundan o birisinə atır. İnanmışlar ki, bu an hökmən şimşək çaxıb göy guruldamalı və hamı, bir qayda olaraq ucadan hayqıraraq səmaya oxlar (vaxtilə onlar ildırımı, şimşəyi təmsil etmişlər) atmalıydılar. Göy guruldamadığda, təbiidir ki bu «vəziyyəti» süni yolla - top-tüfəng, fişəng atıb bununla göy gurultusu və şimşək təsəvvürü yaratmaqla Günəşin Q o ç bürcünə, Yer kürəsinin isə o biri buynuza «keçməsi»ni təəmin etmişlər.
* Orta çağlarda «Günəşin cülusu», gecə-gündüzün tərazlıq anı və «iltəhvil saatı» iqamətgahlarda (əyalət şəhərlərdə isə dövlətxanalarda) tacidar önündə çalışan münəccimin vaxtaşırı üstürlab alətilə müşahidə aparması və bəəzi hesablamalar yolu ilə dürüst müəyyən olunması idi ki, buna da «təhvil saxlamaq» adəti (vaxtilə hər kəs evinə münəccim çağırıb bunu edə bilərdi) deyilirdi. Ardınca, bütün şəhərlərdə hakimlərin yaşadıqları binaların damında böyük tonqallar alışdırılır, təbil və şeypur səslənir, toplardan yaylım atəşi açılır və atçapma ilə əhaliyə ilin təhvil olunduqu bəyan edilirdi, Camaat, bir qayda olaraq hökmdarın və ya şəhər hakiminin iqamətgahı qarşısına cəmləşib burada çalıb oynayaraq şənlənirdi. Hər yerdə hədsiz-hesabsız çıraq, məəşəl və tonqallar yandırılır, səmaya fişənglər atılır, çıraqbanlıq düzəldirdilər.
* Ayrı-ayrı evlərdə isə «iltəhvil saatı», adət üzrə su üzərindəki zeytun yarpaqının diksinməsi, güzgü üzərində yumurtanın hərlənməsi və xırda balıqların donub xeyli hərəkətsiz vəziyyətdə qalması, bəəzən isə əksinə, onların çapalaması, yaxud sudan bayıra atılması ilə müəyyən edilirdi. Hər ailə başçısı burada xüsusi «təhvil-təslim duası» oxuyur (babalarımız: «kişi NOVRUZda od-ocaqına dua verməli» demişdir) və bu zaman ailənin ən kiçiyi süfrə və səməni göyü ətrafına düzülmüş bütün şamları yandırır, ev sahibi isə «səməni, ay səməni, saxla məni, ildə göyərdərəm səni» deyə-deyə, süfrədəki səməni göyündən azca qayçılayıb qayçını yaşca özündən kiçiyə ötürürdü. O da bu hərəkəti təkrarlayırdı.
* Bütün ailə üzvləri, böyükdən kiçiyə qədər, bir-bir səməni göyündən qayçıladıqdan sonra evin, ailənin başçısı, bir adət kimi hər ailə üzvünə üç qızıl, gümüş və miss pul, üç parça nabat yaxud üç qaşıq bal verirdi. Ən başlıcası isə o, evdəkilərin hər birinə təzə paltar «bayram donluqu» bəxş etməliydi. Bayram donluqu hökmən qırmızı, bəəzən isə yaşıl rəngdə olmalıydı, Çünki qırmızı rəng həyatda təzəlik, canlanma deməkdi, Həm də bu rəng od-alov, Günəş və insan qanının rəngi olduqu üçün bu rəng bədnəzərdən, şər qüvvələrdən hifzedici rəng sayılmışdır.Bayramın himayədarı M ə r r i x - Mars planetinin rəmzi rəngi də qırmızı olmuşdur.
* Bundan sonra hamı bir-birinə yaxınlaşır, kiçiklər yaşlıların əlindən öpür, yaxud iki əlilə yaşlıların əlini ovucuna alıb bərk-bərk sıxır və «NOVRUZ bayramın mübarək, üzünə gün doğsun, günün günündən işıqlı olsun, inşallah» və ya «neçə-neçə belə Novbahara çatasan, üzündən nur əskik olmasın, keyfin kök, damaqın çağ olsun» - deyə, bayram münasibətilə bir-birini təbrik edir, yaşlılar uşaqları alnından öpüb başlarına sığal çəkirdilər. Sonra bayram süfrəsi başında oturanlar hamı xor ilə: «Bahar gəldi, NOVRUZ gəldi, xoş gəldi, xəstə könül onu görcək dirçəldi. Sizin bu tazə bayramınız mübarək, iliz, ayız, həftəz, günüz mübarək» və digər sözlərdən ibarət bir «Novruznamə // Novruzlama» ifa edirdilər.