* Bu mübarək bayram xonçasına ənənəyə müvafiq dirçəliş, oyanma timsalı sayılan «səməni göyü» (bəzi yerlərdə ona «göyüş» və «səbzə» də deyirlər) ətrafına adları «sin», yəəni «s» hərfilə (ərəb əlifbasında qrafik yazılışına görə üç «s» - sin, sad və se hərfləri var) başlanan yeddi nemət, yeddi müqəddəs təam (yemək) düzülürdü. Bunlar sarmısaq (və ya soğan), sincid (zeytun və ya iydə), sipənd (üzərlik toxumu), sirkə, sumağ və vaxtilə «sükkər» adlanan şəkər, kəlləqənd və s. olmuşdur. Xonça adındakı «yeddisin» (vaxtilə «həftsin») sözünü bir çoxları zərdüştilərin Hürmüzd tanrı və altı ölməz müqəddəs – «spenta»nın sayı ilə (bir başqaları yeddi peykər-planet, yaxud səmanın yeddi qatı və s.) əlaqələndirirlər.
* Əslinə baxınlarsa, süfrədəki yeddi müqəddəs təam Hürmüzd tanrı və ayrı-ayrılıqda torpaq, od-alov, sular, heyvan və bitgilər aləminə himayə edən altı «spenta»nı təmsil edib, onların deyək ki, rəmzi nişanı, atributlarıdırlar. Əski bir rəvayətə görə, guya NOVRUZ səhəri Hürmüzd tanrıya təşrif gətirmiş Zərdüşt peyğəmbər tanrının altı müqəddəs «spenta» ilə bir süfrə başında əyləşdiyini və süfrədə hər müqəddəsin qarşısında qoyulmuş rəmzi təamları görür. Bəəziləri isə bunu, bir qayda olaraq süfrə başında yeməkdən əvvəl deyilən «bismillah» deyiminin ixtisarı, daha doğrusu onun qısa rəmzi nişanı sayılan «sin» kəlməsi ilə əlaqələndirirlər
* Mənşə etibarilə ən qədim əyyamlarla bağlı olan bu sirli-sehrli xonçanın bütün əlamətlərindən görünür ki, burada düzülmüş təamlar ötən çağlar üçün böyük önəm kəsb etmişlər. Vaxtilə bu müqəddəs xonça ətrafında icra olunan xüsusi mərasim rəqsləri və ayin oxumaları buna əyani sübutdur. Keçmişin əqidəsinə görə bu yeməkləri süfrə və səməni göyü ətrafına düzməklə, sən demə mübarək süfrə başında əyləşənlər qeyri-adi bir qüvvə, tutalım, həzmi asanlaşdırma, qan təzyiqini tənzimləmə, ömrü uzatma və s. müalicəvi xüsusiyyətlərlə ilə aşılanırlar. Bu təamlardan il boyu ovsun-cadu və bədxah qüvvələrə qarşı güclü bir vasitə tək istifadə etmişlər. Təsadüfi deyildir ki, rəmzi və məcazi səciyyə daşıyan «yeddisin xonçası»na toxunulmamış, o 12 gün ayrıca bir masa və ya kürsü üstündə qaldıqdan sonra oradakı saralıb solmuş səməni göyü axar sulara atılmış, xonçadakı təamlar xüsusi bir qaba yığılıb, əl-ayaq dəyməyən yerdə, tutya-təbərrük təki möhkəm saxlamışlar.
* NOVRUZun «topu atılandan» sonra mübarək «iltəhvil süfrəsi»nin başına «müzəffər» adı daşıyan bayramaşı –zəfəranlı və ya boyanalı plov (bəzi yerlərdə isə qaralı aş və ya quru balıqla yeyilən südlüplov, şirinplov, əriştəplov və s.) qazanı gətirilir, qazanın ağzı açılır və ailə sahibi hərənin payını boşqabına çəkirdi. Sonra qazandakı aşın üstü, bir adət olaraq hələ işlənməmiş təzə taxta qaşıqla örtülürdü. Deyirlər ki, bayram axşamı əriştə ilə düyüdən bişirilmiş «bəyləraşı // əriştəplovu» (ona «əriştəli aş» da deyirlər) yeyənlər təzə il boyu bütün işləri düyünsüz olub işlərin ipini əllərində saxlamaqla hər işdə müvəffəq olurlar. Ümumiyyətlə, vaxtilə bayramaşının yalnız təptəzə qaşıq, yaxud ovuc-şapalaqla yemişlər. Çox vaxt süfrəyə evdə olmayan ailə üzvlərinin adına da bir boşqab aş çəkirmişlər. El-oba qaydasınca, «iltəhvil süfrəsi»ndəki şam-çıraq axıra kimi yanmalıydı. Onları üfürmək yasaq idi. Əmin idilər ki, onları üfürən öz ömrünü qısaldır. Şam-çıraqı söndürmək lazım gəldikdə, bunu hökmən iki yaşıl yarpaq və ya çörək tikəsilə edirdilər.
* Bayramaşı yeyildikdən sonra mübarək süfrə yığılır, yenə aftafa-ləyən gətirilir, əl-ağız yuyulub silindikdən sonra paxlavalı-şəkərburalı «NOVRUZ süfrəsi» açılırdı.amıya darçın (inama görə, darçın plovdakı düyünün insan bədəninə gətirdiyi soyuqluq və rütubəti dəf edir) və ya hil, zəncəfil, quluncan çayı (bu axşam qəhvə içmək olmaz) gətirilirdi. Ev yiyəsi, bir adət olaraq süfrə arxasında olmayıb səfərə yollanmış ailə üzvləri və ötən il ailədə dünyasın dəyişmiş yaxın adamların adlarını tez-tez çəkib onları yad edirdi. İnama görə, guya bu vaxt ata-baba ruhu adları çəkilənə qədər hey evin damında fırlanır, sonra yenə «ölməzlik dünyası»na qayıdırdılar.
* Bu bayram axşamı heç kəs başqasının evinə görüşə, ziyarətə getmir, səfərə yollananlar, bir qayda kimi onu hökmən təxirə salır və inanırdılar ki, kim «ərəfə bayramı»nı öz evində, yer-yurdunda keçirməzsə, yeddi il NOVRUZu evindən-eşiyindən uzaqlarda, isti ocaqından, ailəsindən ayrılıqda qarşılaya bilər. Bununla belə, bu bayram axşamı oğlan evlərindən nişanlı qızlara «novruzpayı» aparılır, ilk bayram sovqatı isə ağsaqqal-ağbirçək ata və analara, yeddi qapı qonşu, yeddi kasıb ailəyə göndərilirdi. «Səməni göyərtmək» düşməyən qohumların və evində hüzürlü olub bayram keçirə bilməyən yaslı-yaralı qonum-qonşunun qapısı döyülərək onları «səməni xonçası» verilirdi.
* Bu gecə kəndlərdə cavanlar dəstə ilə evbəev gəzərək hər qapı, darvaza aqzında qışın bitməsi, təzə ilin başlanması münasibətilə «Novruzlama // Novruzha» təbrikləri ifa edir, bir para yerlərdə isə Yazqabağı ÇƏRŞƏNBƏlərdə olduqu tək, cavanlar damları gəzib «nünnünü oxumaq»la və belşalı sallatmaqla «bayramlıq» yığırdılar. Bu bayram axşamı alışdırılmış tonqalların səhərə kimi yanması müsbət əlamət tək qiymətləndirilirdi. Tonqal evin damında yanırsa, onun sönməməsi xoş niyyətin, pak arzunun təcəssümü tək açıqlanırdı Ərəfə bayramı şənlikləri gecəyarısına qədər davam edirdi.

* Ötən çağlar NOVRUZ bayramı tədbirlərinə cəmiyyətin bütün təbəqələri qatılsalar belə, saraylardakı rəsmi bayram tədbirləri, bir ənənə olaraq daha geniş vüsət alıb hədsiz təmtəraqla keçirilirdi. Bunun səbəbi saray mühitində bayramın ulu Dədə Günəşin «taxtaçıxma-tacqoyma» mərasimi tək məənalandırılması və burada əski çağların bu «sahə»də qəbul edilmiş ənənəvi təşrifat və qədim mərasimlərə dürüst riayət edilməsindədir.
* Səma Odunun yer üzündəki həyatın yaradıcısı və əfsanəvi «şahı» olduquna inanan uzaq keçmişin günsevərləri mövcud taxt-tac sahibinin İşıq Tanrıın yerdəki əvəzi, kölgəsi saymış və NOVRUZ gününü Dədə Günəşin cülusunu gerçək hökmdarın taxta çıxması ilə eyniləşdirərək bütün bayram tədbirlərini bilavasitə taxt-tac sahibinin iştirakı ilə həyata keçirmişlər. Əbəs yerə deyildir ki, Yaxın Şərq dövlətlərində hər yeni hökmdarın rəsmi tacqoyma mərasimi, bir ənənə kimi NOVRUZ gününə qədər «yubadılıb» mübarək bayram günü icra olunaraq ona hökmüranlıq əlaməti – xüsusi üzük və qılınc verilmişdir. Elə bu cülus anından yeni sülalənin yeni tarix hesabı və təqvimi işə düşmüşdür. Odur, NOVRUZ təqvimin və ilin başlanqıcı olmaqla bərabər həm də taxt-tac sahibindən ötrü çox önəmli olan xanədanlıq ildönümü, sülalə bayramı sayılmışdır.
* Bayram tədbirlərini tarixi ardıcıllıqla izlədikdə bəlli olur ki, uzaq çağların günsevər tacidarlarına iqamətgah tikdirilən zaman taxt-tac otağı- «bargah», planda elə yerləşdirilirdi ki, mübarək NOVRUZ və XƏZAN bayramları günləri üfüqdə görünən Dədə Günəşin ilk şüası otağın divarı və ya tavanında açılmış xüsusi pəncərədən düz qızıl taxt-tac üstünə düşüb onu alışdırıb nura qərq etsin. Bir zamanlar bayrama beş gün qalmış (digər məxəzdə isə – 25 gün əvvəl, SUÇƏRŞƏNBƏ günü) hökmdar saraylarındakı heyətlərdə quru kərpicdən müvəqqəti olaraq 7 yaxud 12 «bayram sütunu» inşa edilmiş və hər sütunun başına – arpa, buğda, qarabaşaq, darı, düyü, küncüd, lobiyə, mərci, noxud, paxla, çovdar və çətənə (kəndir tumu) kimi dənli-paxlalı bitkilərin toxumları– «hübubatı» səpərək sulamışlar. Burada arpanın cücərməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyinə görə tacidarın bilavasitə onu sehr etməsi xoş bir əlamət sayılmışdır.
* Bayramın altıncı günü həmin cücərti üzərindən yeddi xətt çəkib fala baxmışlar. Əgər arpanın göyü dik, hamar və uca göyəribsə, deməli təzə ildə yer üzündə xeyir-bərəkətin artacaqı, məhsulun gen-bol olacaqını gözləmək lazımdır. Yox əgər arpa göyü əyri-üyrü, nəhamvar və ölgün olub boy atmayıbsa, deməli dünyada qəhətlik olacaqı, insanların bu il əzab-əziyyət çekəcəyi gözlənilir. Bayramdan 16 gün keçdikdə yaxın kəndlərin əhalisi həmin müvəqqəti kərpic sütunlar ətrafına toplaşaraq musiqi sədaları altında sütundakı göyərtini biçib sarayın döşəməsi üzərinə səpələr, yaxud axar sulara atar, sütunları isə sökməyib mübarək XƏZAN // SONBƏHƏR bayramına qədər saxlardılar. Sonrakı dövrlər eyni məqsədlə, üzərində yeddi yuva olan xüsusi bir sinidə və ya yeddi camda yeddi cür «hübubat» göyərdilirdi.

* Bayram günü sübh tezdən oyanmış taxt-tac sahibi (əyalətlərdə isə yerli hakimlər), adi günlər geydiyi bər-bəzəkli şahanə qırmızı libas əvəzinə «bəsri» deyilən düm ağ-bəyaz bir xələt geyir, başına «novruzi» adlı xüsusi biçimli ağ papaq qoyub (bunu o, ildə yalnız iki dəfə - NOVRUZ və XƏZAN bayramları günü edirdi) taxta qalxaraq rəsmi bayram qəbuluna hazırlaşırdı. Elə bu məqamda onun önünə 7 ağ kasa və təzəcə kəsilmiş 7 ağ (gümüş) sikkə düzülmüş bir sini qoyulurdu. Digər gümüş sinidə isə şəkər və təmizlənmiş hind qozu gətirilirdi. Dövlət başçısı hind qozunun südündə isladılmış xurmalardan bir-bir dadıb onları əzizlərinə yedirdirdi. Sonra üzünü qarşısında dayanmış saray əə əyalət hakimlərinə tutub: «Həzarat, bu gün mübarək NOVRUZ günüdü, ulu Tanrının bizə bəxş etdiyi bütün naz-neemətə şükür eyləyək, rəiyyət ilə ədalətlə rəftar edək, Tanrı təzə ilinizi uğurlu eyləsin!» və bu kimi xoş sözlər deyir və hamı xüsusi bir dua oxuyaraq tacidara uzun ömür, hədsiz hakimiyyət illəri və şan-şöhrət arzular, ardınca «Novruziyyə» qəsidəsi ifa olunardu. Hamıya tanış olan bu qəsidə avazla, musiqinin müşayiətilə oxunurdu.
* «Novruziyyə» bitdikdən sonra hamıya təzə süd paylanır və saray əhli hərə öz yerini tuturdu Bu zaman ov-şikar naziri «mirşikar»ın qəfəsdə gətirdiyi düm ağ şahin quşunu (vaxtilə «mürği-Novruz» adı daşımış bu quşu sonralar ağ qaqayı əvəz etmişdir) açıq səmaya buraxırdılar. Maraqlıdır ki, bir vaxtlar NOVRUZ günü yalnız taxt-tac sahibi və saray əhlinə məxsus olan bu qayda-qanun sonralar adi rəiyyət üçün də vacib sayılırdı. Belə ki, əcdadımız arasında ulu NOVRUZun ilk günü sübh çağı ağzını açıb təzə pendir, yaxud beçə balı və ya şəkər (inama görə, şəkər qamışı, sən demə ilk dəfə mübarək NOVRUZ günü kəşf olunmuşdur) dadmaq adət-ənənəsi uzun müddət təqdirəlayiq görülmüşdür. İnanmışlar ki, bunu edən hər kəs üzə gələn təzə ildə bütün azar-bezardan, bədbəxtlikdən uzaq olur.
* Bayram günü dövlət başçısının, sonralar isə bütün əhalinin ağ libas, ağ papağ geyib «qar kimi ağ, süd kimi saf» şəkər (bir vaxtlar ağ rəngə «şəkəri» də demişlər), pendir, qatıq, süd və bu kimi ağ-bəyaz təamların yeyilib-içilməsi, həmçinin səmaya ağ bir quşun ğuraxılması, əski etiqada görə bilavasitə ağ-bəyaz (sən demə bütün həyat ağ maddə «gövhər»dən törənmişdir) rəngin güclü sehr və ovsunla aşılanıb bütün bədxah ruhlara qarşı qorucu vasitə olması ilə bağlıdır. Ağ rəng hər zaman saf İşığın, Səma Odunun timsalı sayılmışdır. Günsevər babalarımızın NOVRUZ günü ağ rənglə sıx təmasda olması, sən demə Dədə Günəşin işıqı və hərarətini cismani halda mənimsəmək, onun ilahi qüvvəsinə qovuşmaq, həm də yaman qüvvələrdən hifz olunub sağlamlıqla təmin olunmaq məqsədi ilə əlaqəlidir.
* Bunlarla yanaşı bəlli olur ki, bayramın səhəri hökmdara təqdim olunan digər gümüş sini və ya məcməyinin ortasında yeddi meyvə ağacı – alma, heyva, nar, innab, lumu, üzüm və zeytundan kəsilmiş iki-üç bəndəmli çubuqlar düzüb, onların ətrafına isə yeddi hübubatın hərəsindən bir dənə yerləşdirilirdi. Qəbulun sonunda onları bargahın döşəməsinə səpələnirdilər. Altı aydan sonrakı XƏZAN // SONBƏHƏR bayramında həmin gümüş siniyə artıq hər yeddi meyvə ağacının barından bir nümunə, yeddi hübubatın unundan bişirilmiş yeddi kökə düzülürdü.
Əski çağlarda ulu babalarımız bu əqidədə olmuşlar ki, qızıl, gümüş və digər qiymətli metal və onlardan hazırlanmış silahlar ilk dəfə məhz ilin başında, yəəni NOVRUZ günü əldə edilmişlər. Odur qarşılıqlı hədiyyələrlə qeyd olunan bayram günü, xüsusilə tacidarın səhər qəbulunda əyan və yerli hakimlər taxt-tac sahibinə saysız-hesabsız zinət əşyaları, müxtəlif zərgər məəmulatı, ləəl-cavahirat, ədviyyat, cürbəcür silah və zərli ağ parçalar bağışlayır, oxatan əskərlərin «kamandar» deyilən mürəbbisi (yəəni müəllimi) isə rəsmi olaraq hökmdara bir kaman, beş ox, bəəzən isə bərli-bəzəkli bir qılınc təqdim etməliydi. Tacidar isə ona verilən payların bir qismini elə buradaca qəbula gəlmiş mübarəkbadlara paylayırdı. Sarayın eşikağasıbaşısı, adət-ənənəyə görə tacidardan Günəşin rəmzi timsalı sayılan bir portağal və s. hədiyyə alırdı. Xİ yüzildə Əbureyhan Biruni-Xarəzmi yazmışdır: «Allah-təala bəzək-düzək üçün öz bəndələrinə NOVRUZda – yaqut, XƏZANda - topaz daşlarını məsləhət görür. Ləəl-cavaşirat arasında almazdan başqa bütün daşları kəsən yaqut, Günəşdən doğulub onun bir parçası olduqu üçün par-par parıldayaraq şüa verir, heç vaxt ərimir, yanmır və ona görə də bu daş ləəl-cavahiratın şahı sayılır»
* İnsanlar bir zamanlar inanmışlar ki, mirvari, müşk-ənbər və ona bənzər ətriyyat da NOVRUZ günü aşkarlanmışlar. Vİİİ yüzildə saraylarda keçirilən bayram ziyafətlərində taxt-tac sahibi, başqa hədiyyələrlə yanaşı, şəxsən saraya yaxın əyanlara ənbərdən hazırlanmış qızılgül – «gülənbər» və digər fiqurlar paylamışdır. XVİİ yüzilin yazılarına görə isə bayram günü sarayda yaşayan xanımlar hökmdardan, bir qayda olaraq yaraşıqlı piyalə, cam və tərəzi gözlərində qızıl suyuna çəkilib üzəri incə naxış və rəsmlərlə işlənmiş «yumurta» almışlar. Ötənlərdə saraylarda bir-birinə bu növ «yumurta» bəxş etmək bir adət-ənənəyə çevrilmişdi.
* İstər NOVRUZ, istər digər Günəş bayramlarında hamının bir-birinə qızıl suyuna çəkilmiş, yaxud boyanmış yumurta bağışlamaq adəti, orta çağların düşünüşündə sən demə yumurta müqəddəs DÖRD VARLIQIn bir-birinə qovuşması nəticəsində canlıların yaranması və ümumiyyətlə bir para şeylərin ibtidası, rəmzi təcəssümü ilə bağlıdır. Belə ki, burada yumurtanın soyuq və rütubətli ağı S u varlıqını, istilik verən sarısı Odu, quru qabığı T o r p a ğ ı, incə pərdəsi isə müqəddəs H a v a varlıqını təmsil etmişlər. Odur, sonralar bayram ərəfəsində və bayram günü bütün evlərdəki yumurtalar Dədə Günəşin, yazın rənginə müvafiq qırmızı və yaşıl rəngə boyanmışlar. Onların bir qismi ailə üzvlərinə, digərisi – bayramı təbrik etməyə gəlmiş mübarəkbadlara, bir qismi isə yeniyetmə uşaqların «toxumcəngi» yumurta döyüşü üçün ayrılırdı.